Overdrijving 9-11









Het onderscheid tussen kunst en kitsch is van belang voor mijn vraag of soms van overdrijving binnen rituelen sprake is. De begrafenis moet een enkele keer meer tranentrekkend dan droefig zijn, meer hartverscheurend dan tragisch. Een trefzekere diagnose van overdrijving, decadentie en eventueel van kitsch in de uitvaart kan ik nog niet geven. Maar waarom tijdens het begrafenisritueel een video presenteren waarin de overledene alsnog afscheid neemt van de nabestaanden en andere aanwezigen? Zoiets getuigt van slechte smaak en is een bad joke. De schrijver zelf opdracht geven een biografie over je te maken en die later tijdens je eigen begrafenis laten voorlezen of via Power Point laten tonen. Deksel van je doodskist zelf beschilderen (is sommige culturen heel gewoon, in Nederland decadent?). Ik noem dat de vulgarisering van het gepaste ritueel. In de schijnwerpers huilt een sportwinnaar van vreugde en tijdens een uitvaart zingt men 'gospelachtig' van verdriet. Het ridicule tijdens sommige plechtige bijeenkomsten werkt als onkruid die al opkruipend de zin ervan verstikt (smartlap tijdens uitvaart). Media maken er spectaculaire evenementen van waarbij je soms vergeet waarom het ook al weer ging (stille tochten).

Andere voorbeelden van dreigende en verstikkende overdaad bij uitvaarten zijn creatief met as omgaan, on line condoleanceregisters en cyberkaarsen, begrafenis van Hazes en Manfred Langer, Hell's Angels begrafenis, witte ballonnen met crematieas oplaten, uitvaartdiners, kalender met homo-grafdelvers (VS) of dames in zwarte lingerie op doodskisten (Italië), capsule als reliekhouder gevuld met as van overledene of onderhuids als grafmonument met je meedragen, verf met as mengen en dan portret van overledene schilderen, as-tatoeages of edelsteen van as gemaakt als sierraad, rouwclownen, dichters bij anonieme overledenen, DNA druppel van overledene of echo-foto van overleden baby op de schoorsteen, overledene in gehurkte houding begraven, 'groen' of ecobegraven, dodenmaskers in Nederland etc. Beklede kribben en hele kleine kleertjes voor overleden prematuren. Beschuit met zwarte muisjes. Funerair chatten. Overleden aanstaande bruid alsnog in trouwjurk begraven. Na lichaamdonatie drie keer rond lege kist lopen om afscheid te nemen. Maar het haarstukje of de relikwie was dat aanvankelijk ook niet kitsch? Gaat het meer om kunstzinnigheid en de behoefte aan expressie ook al is het cliché-matig?

'Dat kan je niet maken' vervangt: 'Dat maak ik zelf wel uit'. Te veel theater en spinn. Ik zie gevoelens uit balans raken en kitsch op de loer liggen bij het te veel aan spektakel. Daarbij behalve aan uitvaart ook denken aan sporen van wansmaak rond Olympische Spelen, Euro Song Festival en Gay parade, georkestreerde voetbalvandalisme, de aanloop naar wereldkampioenschappen boksen, sommige zinloos geweld herdenkingen. Hedonistische mannenbeweging en enthousiasmerende EO-jongerendag, Jomanda en andere gebedsgenezeres incl. vuurwandelen. Sommige evenementachtige politieke bijeenkomsten, TV-geniek optreden van G8 antiglobalisten en verwijdering van kolonisten in Gaza. Het gedrag van sommige uitkies-, seizoen-, feest-, gelegenheids-, vierwiel-christenen. De professioneel georganiseerde 'happening', het gelikte popconcert, kerststallentocht, zeewaterwijding in Vlaanderen, ruiterbedevaart op het feest van Gerardus in Bergeyk, inzegening Ajaxstadium, achtuur journaal met wat grappig nieuws na het weer, de viering van de dag waarop de ouders honderd jaar zouden zijn geworden, herdenkingsritueel naar aanleiding van Dutroux, idem Meindert Tjoelker in Leeuwarden. Het ongeloofwaardige spijt mij-ritueel, vergevingsritueel. De grootschalige kraamparty, de publieke bachelorparty, het onbeschaamde scheidingsritueel, de hype van de museumnacht, Barbara zegening voor gevaarlijke beroepen op 4 december, het consumentisme van Vaderdag, doopceremonie thuis, secretaressedag. Pelgrimage van de groep dames naar Santiago kunstfotografisch en cinematografisch vastleggen, reli-tourisme naar Santiago, soaps, benefietconcert, Bach als smartlap, levensliederen op de uitvaart. Van de meer sobere kerkelijke uitvoeringen van het lied of gezang met vraag en antwoorden, catechetisch liederen naar dwepende, schijnvrome piëtistische liederen en meeslepende Gregoriaans gezang gevold door applaus. Dus vele voorbeelden van plechtigheden, ceremonies en rituelen waarbij kitsch niet meer als zodanig wil worden herkend. Ik noem dat kitschblind te vergelijken met oostindisch doof. Echter sommige Japanse rituelen zouden hier overdreven en kitscherig aandoen maar zijn dat allerminst. Wat een echt ritueel in Japan is (voorbeeld een feut na abortus begraven), kan hier vals zijn. Dus echt of vals zijn context-afhankelijk maar ook weer niet helemaal en daar gaat het mij om.

Ik spreek van de rafelige randen van rituelen of van lege en van valse rituelen. Vaak gaat het daarbij om rituelen op maat, op bestelling met hellende vlakken en glijdende schalen. Soms gaat het om experimentele, nieuwe devotionele of paraliturgische rituelen en om folkloristische polderrituelen met toeters en bellen. De verandering zoals bij reli TV goed analyseren want door de gelijktijdigheid, door de life uitzending van de kerkdienst van de omroepparochie waarbij de voorganger recht in de lens kijkt, ontstaat toch een oprecht sacrale gemeenschappelijkheid. Het geheel lijkt vals maar is het niet. TV heeft soms iets van een pelgrimage vanuit de leunstoel, de weg is mentaal afgelopen waarbij de zittende deelnemer al of niet betekenis aan de uitzending geeft. Vroeger had het ritueel op zich gezag (voorgangergeoriënteerde), nu moet het gezag zien te krijgen (deelnemergeoriënteerde). Was een construct en wordt nu ten behoeve van de kijkers bewust geconstrueerd. Nu meer kult en cultus (vals?) dan cultuur (echt?) .
Voorlopige conclusie met betrekking tot valse rituelen: van oorsprong 'koken' rituelen (Levi-Straus) waardoor rituelen de smaak versterken. Rituelen hebben altijd iets van overdrijven, accentueren en duidelijk maken. Het 'probleem' is dat rituele handelingen tegenwoordig individualistisch, onbegrepen, weinig communicatief, incidenteel, publiek statements en vaak theatrale gebaren zijn. Het (digitale) beeld kadert, geeft frame waardoor het gebaar wordt versterkt en omdat het gebaar op TV verscheen, legitimeert het gebaar zich. Echte rituelen hebben in tegenstelling tot valse rituelen  altijd iets van het spirituele, zingevende, sacrale of religieuze. Valse rituelen hebben te veel beeld en te veel smaak, iets van kitsch en sommige rituelen zijn pure camp. Deze rafelige randen van rituelen doen de zingevende functie van rituelen geen goed.