Meeslepend theater 4-12
Op het beddenkastje brandde een kaars en inderdaad was de patiënt stervende. De verzamelde familie op de gang had even tevoren gevraagd of dat mocht. Nog herinner ik me hoe één van de assistenten de zaal opkwam en fluisterde waarom die kaars was aangestoken... De uitdrukking een 'mooie' begrafenis hoorde ik voor het eerst jaren nadien en dacht hoezo mooi? En weer later vond in het stadion van Ajax de uitvaart van Hazes plaats.
Een beetje theater bij de uitvoering van een plechtigheid lijkt me is essentieel. Maar soms is het te veel van het goede. Gaat de uitvoering over de schreef, dan loopt het ritueel als een fietsband leeg. Het overkwam mij bij een film over de waarheidscommissie toen voor de camera's de voorzitter en de dader gingen huggen. Voor mij waren die twee opeens spelbrekers, niet eens valsspelers. Wat is goed theater en waar begint effectbejag? En is dat erg?
Met gepoetste schoenen naar het schavot
Na een goede galgenmaaltijd loopt de veroordeelde aan de hand van zijn beul op weg naar het schavot. Met zijn glimmend gepoetste schoenen stapt hij over een regenplasje. Sadam Hoessein trok bij de uitvoering van zijn doodstraf resoluut de kap van zijn hoofd. Ingewijden weten deze kleine gebaren te waarderen; buitenstaanders merken deze symboolhandelingen van de slachtoffers niet eens op. Zo ook de kaars als lichtpunt dat houvast in de ervaren duisternis biedt. Dit soort van theater is onmisbaar in het leven. Mijn kleinkind met zijn knuffel in bed. Het zijn uitingen van spel, poppenkast maar dan wel ernstig gespeeld.
Existentiële huiver
Het belang van theater neemt onder invloed van de visuele media toe waardoor de geloofwaardigheid van sommige plechtigheden en ceremonieën onder druk staat. Zo hebben uitvaart-, rouw- en doodsrituelen de neiging zich op de emotieverwerking van de achterblijvers te richten. De multimediale uitvaart van Hazes was toch ook een uiting van spektakelzucht? Een te vroege dood wordt dan voorgeschoteld als alles overstijgend, onovertrefbaar en bruut waarbij je niet onverschillig kan blijven. Het effectbejag van het beeld op je smartphone met tranentrekkende jeugdmuziek en vulgarisering ligt op de loer. Het 'in stilte vieren' wordt uitzondering en het zingevende element van rituele uitvoeringen verdwijnt achter de horizon.
Deze trend in de uitvaart past in de zucht naar spektakel. Ik zag op een tentoonstelling de apocalyptische beelden van de imploderende Twin Towers op één lange loop. Ze bleven maar instorten. Ik associeer dat met Inconvenient Truth, de film vol esthetisering van de horror van ons bestaan en dreigende ondergang van de aarde. Het aanbod van spirituele kicks als antwoord op de vraag naar de piekervaring, het numineuze en de 'awe', dat aanbod is geprofessionaliseerd en mijn vermoeden is dat juist een ritueel kader mogelijkheden tot rillingen over de rug, kippenvel en huivering biedt.
Uitdoofeffect
Herhalingen met veel poespas wordt vals, saai en vervelend. Het uitdoofeffect van de overdrijving zorgt voor een leeg ritueel. Ik meen een gestage omslag waar te nemen. De uitvaart van zijn (zingevend) naar hebben (kippenvel), van de inhoud (afscheid) naar de vorm (praal) en van de uitkomst (overgang) naar het proces (evenement). Denk ook bijvoorbeeld aan Kubler-Ross met haar nauwkeurig beschreven (en daarmee voorgeschreven?) geritualiseerde stervensbegeleiding. Haar toegepaste werkwijze krijgt iets van opschieten, hup naar de volgende fase van het proces. Is bijna repressief tolerant want je 'mag' binnen de methode Kubler-Ross ontkennen maar uiteindelijk 'behoor je' de dood te aanvaarden. Blijft de begeleiding dan nog geloofwaardig?
Het ritueel knapt ook als deelnemers door de mand vallen. Op een spirituele bijeenkomst ontstond in het labyrint een heuse opstopping van 'zoekende' en ik dacht wat raar. Hoe geloofwaardig is de vredesdemonstratie nog als één van ons toch een agent van achteren aanvalt? Vanwege de spelbreker hoeft het van mij niet meer. Hoe overtuigend is de kennismakingstijd van aankomende studenten als ondanks de mores toch ernstige gewonden vallen? Ik knap af als iemand tijdens een ceremoniële heling behekst gaat zitten wezen. En dan de waarheidscommissies. Voorbeelden van 'door de mand vallen' zijn als de zwarte voorzitter en de blanke beschuldigde voor het oog van de camera elkaar omhelzen of de snikkende spreker tijdens het verhoor van nabij gefilmd wordt. De autoriteiten kunnen volgens mij vergeten dat 'het allemaal voorbij is'.
Theater en rituelen convergeren
De uitvoering van wat mensen zoal samen doen, verandert door beeldcultuur. De traditionele gast bij het niet meer weg te denken duo Paul en Witteman die halverwege fake door het lint gaat. Of omgekeerd, de stille tocht valt uiteen omdat de NOS niet is komen opdagen. De performance van kleine geritualiseerde gewoonten en grotere rituelen en beeldcultuur en media lijken steeds dichter tegen elkaar aan te schurken. Rituelen worden steeds theatraler en alledaags theater krijgt rituele trekken. Hoe ziet dat tweerichting verkeer tussen theater en rituelen eruit?
Om te beginnen is er verkeer van theater naar ritueel. Een ritueel omschrijf ik als een symboolhandeling waarbij het script en de uitvoering traditioneel belangrijk zijn. Een huwelijksceremonie heeft vaak iets van een ernstig toneelstukje. Gebaren binnen het ritueel behoren een beetje overdreven te zijn. Het bruidspaar zit deftig, ze staan mooi op en schrijden naar voren. Zo ook het slot van een uitvaart of van het begin van een diploma-uitreiking. De priester houdt de kelk hoog of de armen gaan wijd uit. Ook sporters met bekers op het podium hebben dergelijke codes. Veel van de geritualiseerde handelingen zijn zintuiglijk en gestileerd, weinig is toeval of spontaan, zitten gehecht in een kader (frame). Sla het boek der etiquette er maar op na. Maar ieder script kent witregels. Juist een witregel binnen een vaste gewoonte biedt de mogelijkheid kortdurend het voorgeschreven handelingspatroon te onderbreken. Daarmee wordt de mogelijkheid tot veranderingen van oude tradities gecreëerd. Zo denk ik dat mediacultuur positief kan inwerken op slechte gewoonten van gezagdragers.
Theater van alle dag
Er is ook verkeer van rituelen naar theater. Bij theater in het dagelijkse leven neem je een rol op je en vanuit dit theater van alle dag zie ik een link met gedragspatronen en zingeving. Het is als de vuistbegroeting waarbij beiden weten wat er gaat komen. Theater is dan je gedragen, doen alsof, enigszins naast jezelf staan met enige ruimte tussen hoe het zou moeten zijn en hoe het is. Een moslima wel of niet een hand geven en zo verder. Bij klein en zeker bij groot theater gaat het om een creatieve reconstructie. Het theater wordt dan een procesmatig gestructureerde manier vaak om de disharmonie met de boze wereld hanteerbaar te maken. Niet voor de rechter opstaan, wordt ernstige poppenkast vol stereotypische handelingen. Wat te denken van mijn kleinkind tevens voetballer met zijn act als hij zogenaamd een gele kaart van zijn Opa krijgt? Het cliché van de vermoorde onschuld en opgestoken vinger. Van TV geleerd, denk ik dan.
De winnaar op het podium of de minister die de deur uit komt, deze rollenspelers gedragen zich exemplarisch en vanuit het publiek moet identificatie met deze spelers op het kleine wereldtoneel mogelijk zijn. Omstanders, toeschouwers en journalisten weten welke gedragingen zullen worden gespeeld, wat er komen gaat en de acteurs.... die weten zogenaamd nog niets. Het theater dat ik bedoel presenteert een geanticipeerde uitvergroting van een geritualiseerde handeling vol welbegrepen symboolhandelingen. Ik mag hopen alles met wat ironie en spot op het leven zelf.
Theater van de macht breken
Al weet ik niet of het een slechte keizer is, de kleren van de keizer symboliseren zijn macht. Wil je aan het geritualiseerde gedrag van de machtigen der aarde iets doen, begin dan met de aankleding, de uitvoering, het theater. Het kapitalisme en al helemaal niet de zingeving van instituties ter discussie te stellen. Laat staan met een bot verbod op Hells Angels. Anders gezegd, wil je een slechte gewoonte veranderen, begin dan niet met de symboolhandelingen, laat de regels vooralsnog met rust en respecteer voorlopig het achterliggende verhaal.
Macht breken doe je door te beginnen met zichtbare symbolen te vernietigen (beeldenstorm, steen door winkelruit van dure winkels), te ontheiligen (verf op een standbeeld), te verbranden (vlag, koran, schoolgebouw) of te stelen (vaandel, wisselbeker). Omgekeerd de media steunt volksmacht via deelnemend theater van fluitconcert, pannen en deksels, rozen in lopers of anjers op de reveirs van soldaten. Of publieke zelfverbranding zoals in Tunesië. Zie op YouTube het protest van de Arabische Lente en hoe iconografisch knap Occupy het deed.
Het ritueel schuift op naar participatief theater. Beeldcultuur perverteerd soms de karakteristieke uitvoering van een begrafenisritueel. Maakt van de uitvoeringsparktijk van goede gewoonten soms bijna een aanfluiting. Daar staat tegenover een mediacultuur die op geritualiseerde gezag druk uitoefent door machtsvertoon aanschouwelijk en belachelijk te maken. Het mediagenieke theater van alle dag wordt steeds belangrijker, ook in positieve zin.