Rituele ruimte 4-12
Een kerk of een trouwzaal in het stadhuis, het zijn ruimten waarbinnen rituele handelingen plaatsvinden. De Dam in Amsterdam vormt het hart van de jaarlijkse Dodenherdenking. Een centrum voor meditatie, ook zo'n onbetwistbaar voorbeeld van een rituele ruimte.
Ik probeer stil te staan bij minder evidente vormen van rituele omgevingen. Dus niet zozeer bij gebouwen, pleinen of een straat waar een stille tocht langs trekt maar meer bij ruimtelijkheid. Bij de lap die ik uitgespreid in het gras omdat we een goed gevulde picknickmand bij ons hebben. Ik herinner me vier mei toen ik één lange minuut plechtig naast mijn auto stond. Het zijn piepkleine ruimten die in ruimtelijke zin voor mij even heilig waren als voor een gelovige de sacrale ruimte van een kathedraal.
Wat is rituele ruimtelijkheid? Zijn rituele ruimten nog wel zo fysiek, van steen of gaat het steeds meer om rituele handelingen in een fictieve omgeving? En gezien het bestaan van digitale condoleance registers en bidden on line, hoe staat het met de rituele ruimte in cyberspace?
Bij ruimte gaat het meestal om drie maten: lengte, breedte en hoogte. Zo niet bij rituele ruimte. Als ik het ritueel omschrijf als zingevende symboolhandeling en rituele ruimte probeer te omschrijven dan gaat het om een andere drieslag: de ruimte op zich, de begrenzingen van die ruimte en als derde, de betekenis van de ruimte. Ongeveer zoals de abdij en het kloostergebouw, dan de oprijlaan omgeven door kloostertuinen en afscheiding rondom het complex en alles in dienst van God. Of het Holocaustmonument: de rituele ruimte op zich is voor Berlijn voor die plaats bedacht, architectonisch ontworpen en na veel strubbelingen gebouwd. Het terrein is begrensd, gemarkeerd en afgegrensd van het profane verkeer. De betekenis van de plek met de symboliek van de hoge marmeren blokken en de smalle ruimten er tussen in. Het geheel heeft met opzet iets beklemmends en verwijst klip en klaar naar het verleden.
IJle ruimten
Maar soms is de rituele ruimte vaag en bovendien vluchtig. De rituele ruimtelijkheid van een foto van de overleden echtgenoot op het dressoir. Ze vertelde me dat zijn portret overdag in de vensterbank ´naar buiten staat te kijken´ en voordat zij de gordijnen avonds sluit, wordt ´hij´ op het dressoir gezet. Ik verwijs voor ruimtelijkheid naar het neergelegde tafelkleed op de grond in het gras, de vier stokken in de grond gestoken op de hoekpunten van een komende plechtigheid van paganisten, de duintop met uitzicht op de ondergaande zon of de utopische ruimte van een wierookstokje, stilte en meditatie. Vergelijk dergelijke ijle ruimten met minimal art. Ooit zag ik in een museum een rechthoekige lijst hangend in de lucht bestaande uit één dunne draad. Een flinterdun gebaar als omranding van 'leegte'. Vederlicht, een vluchtige ruimtelijkheid maar 'het' was er wel degelijk.
Mijn ruimtelijkheid staat of valt met betekenis. Een fataal ongeluk van een scholier langs de provinciaalse weg markeert de plaats en claimt daarmee de plek des onheil in de berm. Fysiek waarneembaar verschijnen een sjaal, schoolboek, beer en kaarsen. Iemand bedenkt een gedicht. Op locatie ontstaat impulsief een concept als blijk van gedeelde smart. De context leent zich voor een spontane bijeenkomst. We rouwen om haar en steunen elkaar. Behalve voor de direct betrokkenen verdampt op een natuurlijke wijze veel van wat er was neergelegd.
Lieux de memoire
Ieder keer als ik in Suriname ben, keer ik naar plekken terug om..., ja om wat eigenlijk? Ik denk om te ervaren hoe het ermee staat. Mijn herhaalde bezoeken aan suikerplantage Mariënburg heeft ritualistische trekken gekregen, een bedevaart light. De Javaanse gids legt me uit dat een rondleiding door de vervallen fabriek nodig is en hij wijst ons op de nog steeds aanwezige Braziliaanse wespen. Daarna leg ik het voortgaande verval op een paar foto's vast. Het lot wil dat over een paar jaar deze plek van herinnering totaal vergaan is en toeristen er niets meer te zoeken hebben.
Hoe anders werkt een epifanie. De oorspronkelijke godservaring, de awe, markeert de plaats van terugkeer en de kracht van de verschijning zorgt voor iets sacraals en eeuwigs. Ons verblijf in Lourdes leverde één grote evidente rituele ruimte op. In de eerste plaats is Bernadette's ervaring een plek gegeven en is vanuit de grot de bedevaartplaats vervolgens gemaakt, ontworpen, gecreëerd, geconstrueerd, geproduceerd en zo verder. In de tweede plaats is het Heiligdom afgegrensd en is het contextueel op de Europese kaart gezet. In de derde plaats staat Lourdes voor een symbolische, representatieve betekenis. En heeft er inmiddels een soort van branding en marketing plaatsgevonden. 3D-bidprentjes gaan als souvenirs de handbagage in.
Semipublieke ruimten
Op Schiphol zie ik een man zijn gebedskleedje uitrollen. Ter plekke ontstaat een fictieve private ruimtelijkheid. De publieke of openbare ruimte was het domein van de staat maar in de loop van de tijd is het onderscheid publiek / privé steeds verder vervaagd (Gaucher). Er heeft een quasi-privatisering van de publieke ruimte plaats gevonden waardoor de openbare ruimte evolueert van discussieruimte naar erkenningsruimte. De uitwisseling van gedachten, meningen en stellingen schuift op naar onderscheidingen op basis van uiterlijkheden (huidskleur en tatoeages) en iconen (hoofddoek en keppel). Jezelf en publique willen onderscheiden onder het motto van kijk, hier ben ik, geef mij ruimte. Een semipublieke disco met uitsmijters bij de ingang schuift op naar een omgeving voor persoonlijke identiteit bevestiging.
Schurende rituelen
Rituele ruimten schuren en botsen soms onderling (contested spaces). Voorbeelden zijn de jaarlijkse Oranjemarsen in Dublin en het gedoe in Bethlehem rond Kerst. Hoeveel space krijg je van 'de tegenpartij' om je rituele handelingen te mogen verrichten? De hoogte van minaretten op Rotterdam Zuid, de luidheid van kerkklokken zeven uur ochtends in Tilburg, de omvang van een bermmonument, deze rituele aanslagen op de publieke ruimte roepen blijken disproportionele reacties op te roepen. Een publieke ruimte is nooit neutraal want op de achtergrond speelt steeds de zogenoemde scheiding van kerk en staat. Maar gelukkig is de scheiding tussen beide ruimten poreus en verandert de invulling van wat nog een kerk is. Voor mij is er geen verschil tussen de geloofsovertuiging van orthodoxe joodse mannen en vrouwen op straat in Antwerpen en de life style van de homoseksuelen tijdens de Gay Parade in Amsterdam. In beide situaties claimen leden van een collectief ruimte binnen het publieke domein. Japan is soms extreem. Neem het nachtelijk vrijen in een openbaar park in Tokyo van te voren wetend dat je al copulerend bespied en gefotografeerd wordt.
In Frankrijk is de publieke ruimte republikeins heiligdom, in Nederland is die meer neutraal. Hier zijn we indifferent dat wil zeggen het seculiere is niet de maat der dingen. Bekende geritualiseerde gedragspatronen in uiteenlopende soorten en maten dringen de openbare ruimte binnen via de zucht naar erkenning van identiteit (hooligans) of via de niet te ontnemen persoonlijke ontboezeming in de media (coming out). Geritualiseerde gedragingen vervangen geloofsovertuigingen. Godsdiensten spiritualiseren, ontberen een fysieke context en er zijn amper kerkgebouwen meer. Hedendaagse ceremoniën vinden binnen fluïde ruimtes plaats waar men zonder botsingen van gedachten kan wisselen en vooral geconstrueerde 'nieuwe rituelen' bieden mogelijkheden tot gemeenschapszin en heropvoeding (zomerkamp, opzomeren, demonstraties op pleinen, chatten). Zorgvuldig gekozen activiteiten ondernemen, met sociale media samen iets doen (evenementen, zangkoren, avondvierdaagse) in plaats van blijven schuren aan Scheffer's multiculturele drama.
Cyberspace
Second Life, sinds 2003 online heeft geen eindbestemming en er bestaan geen grenzen aan ruimte en tijd waarmee overigens voortdurend existentiële verveling met versnelling van de tijd op de loer ligt. Je bevindt je in de eindeloze ruimte van de uitgestelde definitieve identiteit, je verkeert structureel in limbo en er heerst principieel een liminale toestand. In cyberspace is niets meer achtereenvolgend (timeless time) en de virtuele ruimte heeft het gewonnen van de tijd. De ruimte is vluchtig, bestaat uit spaces in flow en voor velen daarom een aantrekkelijke vluchtplek. Er ontstaan digitale hangplekken waaronder godtube, jezustube, islamictube, faithtube, jewtube en zo verder.
Deze gefragmenteerde ruimtelijke structuur parallel aan ons fysieke leven vraagt spontaan om orde en regels. Het resultaat daarvan is dat de rituele ruimte in cyberspace nauwelijks verschilt van die van de meeste rituelen in het fysieke leven. Zo zijn er talrijke geritualiseerde computergestuurde handelingen en cybergedragspatronen (Face Book, Twitter etc). In de virtuele ruimte van Deleuze wordt met hulp van rituelen (het ritueel als truc) de tijd juist vertraagd. Ik denk dan onmiddellijk aan chatten en aan de trouwe verzender van hate mails die even voor het slapen zo nodig moet. Internet stimuleert je net als in het echte leven evenzo over je deelidentiteiten na te denken, wat word je schuilnaam, hoe ziet je avatar eruit? Ook al gaat het om stereotypie, je moet er even bij stilstaan of je van gender verandert.
Ook in cyberspace schuren rituele ruimten. Internetcontacten met het land van herkomst beïnvloeden gewoonten van migranten in Nederland. Het gaat mij dan om de fictieve ruimte van een Indiase-Nederlander in diaspora hier en een Youtube filmpje over een ceremonie in een tempel in India. Als reactie op alle transnationale niches in cyberspace ontstaat een toenemende populariteit van het narratieve, de kleine verhalen (chatten), de vele icoontjes (stip op voorhoofd) en uitvergrote deelidentiteiten (honeymoon schopping in Bombay) waarmee in Nederland bijvoorbeeld botsende geloofsregels omzeild kunnen worden.
Oh nee, dit kan niet waar zijn!
Ter afsluiting een bijzonder vorm van rituele ruimtelijkheid die al heel lang bestaat. Hierbij gaat het om de ruimte tussen twee mentale toestanden die haaks op elkaar staan en waarin je onverwacht terecht komt. Het is de acuut gecreëerde uiterst smalle geritualiseerde ruimte tussen droom en imploderende werkelijkheid. De enge ruimte tussen hoe het had kunnen gaan en hoe vreselijk het opeens anders ging. De akelige gevoelens die horen bij hoe het zou kunnen zijn en helaas maar al te dreigend lijkt af te lopen.
Oh nee, dit kan niet waar zijn! Je splitst je voor een seconde en schept direct een alternatieve ruimte voor een imploderende wereld. Voor een ogenblik ga je naast je zelf staan, je doet alsof omdat je weet dat het maar al te waar is. Op een procesmatige gestructureerde, coherente manier neem je een rol op je om disharmonie met de boze wereld hanteerbaar te maken. Je gedraagt je door terug te vallen via een bijna dwangmatige reconstructie van hoe het nog steeds zou moeten zijn. Ook het stante pede leugentje om bestwil en de Treppenwitz waarbij je de trap af het huis uit loopt en dus net te laat bedenkt wat je allemaal voor slims had kunnen zeggen. Voor een moment was daar die ruimte tussen droom en werkelijkheid. Een ruimtelijkheid die door een clichématige symboolhandel onmiddellijk ingevuld moest worden. Acute mentale wanorde werd ermee voorkomen. Nu weer verder.
.JPG)