Overgangsrituelen 8-11
Overgangsrituelen of rites de passage zijn rituelen van toepassing op iedere verandering in plaats, tijd, identiteit en status. Meestal gaat het om geboorte, huwelijk en sterven maar ik richt me vooral ook op 'kleine' en vooral wat langer durende rites de passage zoals een verhuizing, de pensionering of de overgang naar een bejaardenoord. Bij de geboorte verlaat de baby de baarmoeder en belandt in de grote wereld. Eerst de separatie met loslating waarna de baby een denkbeeldige grens of limen passeert en vervolgens de aankomst in de wereld. Behalve dit drie fasen model van rites de passage bestaan er viertraps en zelfs vijftraps modellen. Kenmerkend in al deze modellen is het lineaire van de overgang. Omdat overgangen in het leven crisis en wanorde kunnen geven en de mens zingeving, healing en troost zoekt, zijn de daarbij horende rituelen essentieel voor ons voortbestaan. Boeiend is overgangsrituelen te vergelijken. Er is bijvoorbeeld in verhouding met de uitvaart bij ons nauwelijks meer een geboorte ritueel (ooievaar, muisjes, kraamvisite).
Als je geboorte, huwelijk en uitvaart vergelijkt met de langdurige overgang naar adolescentie, hoe anders is die dan! Ik sta er uitgebreider bij stil omdat de lange duur van de overgang grote gevolgen heeft voor de jongens en meiden. In onze cultuur zijn de rites de passage voor jongens en meiden geen aparte aangelegenheden meer en - heel kenmerkend - er bestaan over een langere periode verschillende kleine overgangsrituelen (ritoïden) zoals eerste zoen, eerste keer zonder ouders met vakantie, eindfeest van school, op kamers gaan en zo verder. Vergelijk dergelijke vage markeringen met 'het breken der stem van jongens en de eerste menstruatie van meisjes' van vroeger. De liminale fase, de overgang van kind-zijn naar volwassenheid duurde toen een week maar is in de evolutie van de puberteit over jaren uitgesmeerd. De betekenis (de functie, het doel, de bedoeling) van de overgang van kind naar adolescent raakt verborgen, is esoterisch geworden of is verdwenen met consequenties van dien. Je kunt niet meer zeggen 'en nu ben je man of vanaf nu ben je vrouw'. In de pubertijd is alles diffuus wat betreft tijdstip (niet meer traditioneel bij het breken van de jongensstem of eerste menstruatie), is meer introvert en privaat met deelinitiaties (biologisch, sociaal, dienst, sport etc.). Pubers ontberen de evidente drempel met echte scharniermomenten op de assen van het leven zoals geboorte en dood. Pubers lijken zich in een lang (tranen)dal of tunnel te bevinden waardoor ze heen moeten. Telkens vinden kleine initiaties plaats die vaak vluchtig, gehaast en geïmproviseerd gebeuren (ontmaagding). Kenmerkend is de fluïde toestand of het in permanente staat van verwarring verkeren binnen de grenzeloze ruimte van een uitgestelde definitieve identiteit. Deze liminale periode van de vertraagde overgang zit vol dilemma's behorende bij de ontwikkeling van een patchwork identiteit. De reis naar volwasdom ontbeert oriëntatie met knooppunten, ankerpunten, verdichtingen waardoor de puberteit één lange reis en daarmee onbestemd kan worden. Ze zijn op zoek naar tijdelijke selectieve verankeringen op het schoolplein, op straat, in de sport, op een hangplek of op internet. Deze periode de marge kent diepe verveling, dove gevoelens met soms een zucht naar piekervaringen. Terwijl het doel van de overgang naar volwassenwording empowerment of emancipatie is, vindt bij de uitgesmeerde initiatie deze verzelfstandiging vertraagd plaats. Vergelijk deze uitgesmeerde overgang van kind naar jong volwassene met het huwelijk, het naar verhouding meest bekende en meest extroverte overgangsritueel. Man en vrouw kiezen samen voor het huwelijk en omdat het een te herroepen gebeurtenis is, ligt de nadruk op verbintenis tot de dood ons scheidt. Vele culturen kennen in de huwelijksceremonie symbolische verwijzingen naar veroveren en vruchtbaarheid. De huwelijksplechtigheid is een statement van samenzijn met aankondigingen, veel uiterlijk vertoon en visueel compleet door beïnvloeding van koningshuwelijken (Engeland en Japan) en H/Bollywood en, last but not least, met nadruk op de taart, het diner en het strooien van rijst.
Bij een uitvaart sta je op een wissel van het leven, je verruilt van plaats. De één van leven naar dood, de ander van bestaande naar letterlijk na-bestaande. De traditionele uitvaart bestaat uit twee overgangen tegelijk, van de levende wereld naar het rijk der doden resp. van de achterblijver van gehuwd naar weduwe / weduwnaar. Het concept van een dodenrijk met het doel een zingevende structuur in de wereld van levenden te construeren, is menselijkerwijs onmisbaar (in de hel alsnog een ander zijn of haar verdiende loon laten ondergaan). Huwelijk en uitvaart zijn beiden transformaties maar de ceremonie van het huwelijk is meer sociaal, bevestigend en intensiverend. De uitvaart is meer op weg naar nieuwe status quo, meer individueel, vaak besloten, met een rol voor beide partners, ook al is er één van de twee overleden. De dood is onherroepelijk met nadruk op berusten, stilstaan en herinneren zonder veel controle op het vervolg (hiernamaals ed.).