Eerwraak 8-11
Het wreken van je eer is universeel en de crime passionele, de bloedwraak tussen bendes en de eerwraak tussen families zijn oude fenomenen. Vaak spelen tradities een rol, worden strenge spelregels in acht genomen en geeft de wraakneming een betekenisvolle boodschap af. Eerwraak is een vorm van ritueelgeweld en mijn vraag is wat aan eerwraak te doen? Twee invalshoeken hanteer ik: de gewelddadige wraakneming ombuigen tot een minder fysieke handeling (1) en eerwraak civiliseren door het een eerloze schaamtevolle handeling te laten laten zijn (2). De verdwijning van het dodelijke duel staat hiervoor model.
Eerwraak of eremoord heeft primair met eer te maken en is meer een zuivering van smet van de familie dan een wraak. Eerwraak is een zuiveringsmoord. De vrouw belichaamt met haar doen en laten letterlijk en figuurlijk de eer van de familie. Eerculturen en eergemeenschappen leggen nadruk op sociale waarden van de gemeenschap, clan, familie en daarmee op eerbezit. Eerbezittingen zijn grondslagen van sociale interacties. Je ontleent eigenwaarde en zelfrespect aan de groep waartoe je behoort, je dwingt respect af, je kunt trots zijn op je afkomst (trots omschreven als verdedigingsmechanisme van je eigenwaarde). Er bestaan vele etiquette regels die respect uitdrukken: begroeten (niet tutoyeren), cadeaus geven (het ritueel van elkaar iets schenken), met elkaar omgaan (niet in nabijheid van anderen uitbrander geven of ruzie maken, geen wisselgeld controleren), vergeven of excuses aanbieden (en dit serieus doen om gedoe te voorkomen). Dodelijke eerwraak vindt weloverwogen plaats nadat het eerverlies heeft plaatsgevonden. Doel is het herstellen / herwinnen van verloren zedelijke familie eer door de schuldige aan het verlies ervan te doden. Na eerkrenking worden de eer van, respect voor en eigenwaarde / status van de familie bedreigd. De vrouw in kwestie zou geen liefde, trouw, loyaliteit, solidariteit met haar familie tonen, denkt alleen aan zich zelf. In werkelijkheid is er grote loyaliteit met de familie en met moeder in het bijzonder. Als hulpverlener dat ook respecteren. Zo'n dochter is dus een toekomstig risico voor het aanzien, de eer van de familie. Eerwraak als gewoonte recht van de familie, groep of stam. De man met het machismo heeft zoveel macht over de vrouwelijke familieleden dat zij nooit iets ongeoorloofds zullen ondernemen (= oneerbaar gedrag vertonen). Dus als een vrouw dat toch doet dan is dat een aantasting van zijn macht over haar. Hoe trotser, machtiger, meer eergevoel / eerbezit hoe groter de afgang / gêne, dieper de schaamte en hoe groter het gezichtsverlies. Er is handelingsverlegenheid, familie noch de veroorzaker van het eerverlies weet aanvankelijk niet hoe te handelen. Hoe meer de identiteit afhankelijk is van zijn vrouwen, hoe feller de reactie (lagere sociaaleconomische groepen). Verkrachting is bewijs dat de controle over en bescherming door de familie onvoldoende was. Primair is de familie in opspraak omdat de vrouw in opspraak is. De familie kan nooit een beetje eer verliezen. Daarom weinig solidariteit met de 'onzedelijke' dochter van de kant van oma, zusters, moeder, nichten en tantes. Zij allen ondergaan op straat ook de gevolgen van familie-eerverlies. Niet het voorhuwelijkse verbreken van haar maagdenvlies, haar eerverlies, het verlies van haar kuisheid en de daarmee gepaard gaande roddels over haar gedrag maar de familie staat op de eerste plaats. Kuisheid of je netjes gedragen op het gebied van seksualiteit (namus in het Turks, ird in het Arabisch). Niet vreemd gaan, flirten of sjansen, je netjes kleden. De aanvankelijke trotse familie gaat af als die niets onderneemt. Door geen wraak op haar te nemen, staat de eer van de familie op het spel. Doel is eerbescherming en eerherwinning / eerherstel. Eerwraak is niet typisch islamitisch, eerder regionaal: Turkije, Marokko, Egypte, Irak, Pakistan, Afghanistan. Wat aan eerwraak te doen?
Uit het verleden weten we hoe de eercode een rol speelde bij een Europese vorm van eerwraak, het duel. Appiah met zijn Ritual practices and honor practices schrijft over eercodes en hoe morele revoluties tot stand komen, hoe het duelleren in het Westen werd afgeschaft en hoe eerwraak in Pakistan zou kunnen verdwijnen. Er bestaan twee soorten respect die gevoelsmatig zeer verschillend uitwerken en die je moet onderkennen als je iets aan wraak op basis van geschonden eergevoelens wilt doen. De eerste vorm van respect en vereren is op basis van excelleren (in kunst, militaire dienst en sport). Je respecteert iemand vanwege zijn of haar prestaties, het is respect uit waardering. Iemand bezit esteem, verdient appraisal, is iemand om trots op te zijn vanwege de behaalde rangorde, hiërarchie. Iemand doet het goed en verdient (instrumenteel) respect. Ik reken hieronder ook de zogenoemde performance bijv. prestaties in bed. Ook cult valt hieronder. De tweede vorm van respect is gebaseerd op erkenning, recognition. Erkennigsrespect voor menselijke waardigheid, dignity voor ouderen, zwakkeren etc. en dat binnen een systeem. Zo zeg je niet 'Eerwaarde' tegen een rechter tijdens de maaltijd. Dit alles is respect op basis van zogenoemde onaantastbare, onveranderbare en voor iedereen heldere performatieve kenmerken als gender, kleur, afkomst en leeftijd (de oudere blanke gentleman of de clanoudste). De persoon is er niet trots op, is qua uiterlijk, wat betreft zijn of haar optreden of performance, stoïcijns, gewoon en bescheiden als een gentleman. Trots zijn hoort er niet bij. Het verlies aan respect zien we vooral bij de tweede vorm als erecodes worden doorbroken met als gevolg verachting, minachting en eventueel wraak als sprake is van valse aantijgingen. Schaamteloos zijn - zoals dat kan optreden bij schaamteloos liegen - is geen eergevoel hebben. Het eergevoel op basis van erecodes zorgt voor respect van omgeving en verlies van respect zorgt voor schaamte en eventueel wraak. Bij het duel ging het om publiekelijk je leven riskeren om na de weigering van publieke verontschuldiging van de tegenstander (sorry zeggen) aan te tonen dat je vals beschuldigd bent. Publiekelijk wraak nemen door middel van een duel op basis van een beledigende en valse beschuldiging van je tegenstander. Het gaat om gezichtsverlies, verlies aan gezag, aan prestige dat voorkomen moet worden. Bijna iedereen vond wraak nemen juist maar het dodelijke duel werd steeds ouderwetser gevonden. Steeds meer argumenten tegen duelleren stapelden zich op. Argumenten zoals: de waarheid komt niet boven, kan de dood van vals beschuldigde opleveren, is uiteindelijk toch moord en daarmee immoreel, is verspilling, is ook heel privaat en daarmee geen straf die derden aanzet tot beter gedrag, voedt volk niet op en civiliseert dus niet. En praktisch gezien hangt bij een duel te veel af van toeval. Interessant (voor de afschaffing van eerwraak in ons land) is dat er vele morele bezwaren ver voor de feitelijke afschaffing bestonden. Heel belangrijk voor de uiteindelijke afschaffing was het cascade effect waarbij lagere standen het duelleren gingen na-apen van de elite waardoor verwatering en vulgarisering optrad. Ook de rol van de media (elitair gedoe) met cartoons, bespotting, ridiculisering speelde een doorslaggevende rol. Het duel wordt onwaardig en beneden je stand omdat iedereen het ging doen. Uiteindelijke afschaffing op basis van Een gentleman duelleert niet. Het duelleren leverde geen respect (in de tweede betekenis) meer op, werd eerloos en iets om je voor te schamen. Dus mijn invalshoek bij de bestrijding van eerwraak is er naar te streven dat de wraaknemer zich schaamt dat hij op een ouderwetse, ordinaire manier wraak wil nemen. Ook homoseksuele eerwraak bestaat. Eerwraak is onbeschaafd, doen we niet meer in Nederland.
Bij de evolutie van de afschaffing van Chinese voetbinden zelfde laken en pak. De Lotus voeten waren nodig vanwege de eer van de vrouw die op het spel staat. De keizer zei 'als je aan haar komt, kom je aan mij'. Maar het ging de keizer erom zeker te zijn van zuivere nakomelingen en dus ging het uiteindelijk om bezit, macht, positie handhaving volgens mij. Voetbinden verspreidt zich als cascade omlaag, zelfs naar moslims en joden. Er ontstonden lotus-varianten zoals verschillende mate van verkleining, met of zonder geur verspreiding vanwege seksuele prikkelingen en er ontstonden wedstrijden in het voetbinden. Maar vanaf het begin bestond er al een weerstand tegen de veroorzaakte pijn bij drie jarige meisjes. Uiteindelijke afschaffing en verdwenen via elites die voorbeeld gaven door eigen dochters dit niet meer aan te doen, missionarissen die voeten demonstratief gingen ontbinden, er ontstonden vele chique anti-voetbinding sociëteiten, via kosmopolitisme en expats die wezen op het vulgaire, ouderwetse, antimoderne van de lotus voeten. Het werd slecht voor het imago van China en Confucianisme. Er ontstond zelfs een vervangende schaamte, voor je land schamen (net als Guantanamo). Er kwam geen verbod of straf maar het was het pleidooi van Cixi in 1902 om ermee te stoppen. Binnen één generatie afgeschaft ook omdat mannen van hogere sociale klassen geen gebonden voeten meer wilden trouwen en daardoor snelle ontbinding van cascade naar lagere klassen. Het motto werd: Elites binden geen voeten meer.
Een vergelijkbare uitdrukking is Slavenhouden, kun je niet maken! Slavernij verdelen in handel in slaven en slaven houden. Ook hierbij bestonden al heel lang voor de feitelijke afschaffing morele bezwaren. Maar 'eten komt voor de moraal'. Engelse elite ging zich toenemend schamen voor slavernij en daarbij kwam dat Engelse arbeiders respect voor slaven als mensen ontwikkelden (omdat arbeiders zelf in Engeland ook slaaf waren). Er ontstond een beweging van wij witte arbeider-slaven en zij zwarte slaven doen het vuile werk voor onze bazen niet meer!
De eerwraak in Italië is recent afgeschaft. Het was tot voor kort haar schuld dat ze de verleiding cq de aanranding onvoldoende weigerde en om te voorkomen dat ze als hoer door het leven gaat en om de eer van de familie te redden, volgde het door haar vader afgedwongen reparatie-huwelijk met de verkrachter. Een 'motje' in ons eigen land was een moeten van wie? Idee erachter is dat zelfbeheersing onmannelijk is en weigeren vrouwelijk. Man heeft recht te vragen en vrouw heeft plicht te weigeren. Zwakte van de vrouw is zelfs in onrechtvaardige situaties, gelijk aan schaamte. Dus Pakistaanse die verkracht wordt moet vier mannelijke getuigen hebben en indien die weigeren te getuigen - wat bijna altijd het geval is - dan is zij schuldig en krijgt zij indien ongehuwd 100 zweepslagen en indien getrouwd vanwege overspel steniging tot de dood. Vandaar de Dastak huizen. Dus pleidooi van Appiah is Geen eer meer in eerwraak, doe je niet!
Honour Killing is breder en omvat bloedwraak, eerwraak en crime passionele. Bloedwraak is oog om oog, tand om tand (proportioneel anders ontstaat een vendetta) wraak nemen waarbij de getroffen familie, groepering of bende een man van de andere familie enz. om zeep helpt. Is soms af te kopen met bloedgeld. Indien de vrouw is aangerand of verkracht, kan de getroffen familie onder de dreiging van bloedwraak eisen dat de familie van de dader, de dader zelf uit de weg ruimt (eigen zoon doodt). Crime passionele is uit passie een moord plegen, een vorm van persoonlijke eerwraak in woede, uit hartstocht, in een vlaag van verstandsverbijstering vanwege de binnendringer, de man die met je vriendin in bed ligt. Familie heeft er niets mee te maken. Is spontaan en is geen ritueel. Tot voor kort (tot 1981 in Italië) golden hier wettelijk erkende verzachtende omstandigheden voor.
Bovenstaande is bruikbaar voor eerwraak in ons land. Dus proberen eerwraak eerloos te laten zijn. Of ook streven naar de ontwikkeling van symbolische eerwraak? Fake bekentenis van schuld van 'onzedelijke' dochter om fysiek geweld te voorkomen?
.JPG)