Macht en kortdurende omkeringen van machtsposities 8-11
Ik begin bij macht en rituelen en omdat macht vaak verstopt zit, geef ik eerst wat voorbeelden. Daarna sta ik stil bij kortdurende omkeringen van machtsposities binnen rituelen. Ik sluit af met inculturatie en identiteit.
Een publieke militaire parade of de ceremoniële opening van de Staten Generaal toont de macht van de staat. Een ander vorm van top down machtsuitoefening is een corporate ritual binnen een bedrijf. Tijdens de kennismakingstijd onder studenten en bij eer-gerelateerd geweld heeft iemand de macht over een ander. Macht ondergaan of permanent verliezen zien we binnen het kastensysteem waarbij eeuwenoude tradities ervoor zorgen dat het structurele geweld bottom up aanvaardbaar blijft. Een demonstratie tegen zinloos geweld en een georganiseerd protest waarbij tomaten door de lucht vliegen, zijn pogingen machthebbers te beïnvloeden. De macht van de tegenstander breken, zien we bij voetbalhooligans en bij gewelddadige demonstraties. Van een strijd om de macht is sprake in Iran waar de 'cultuurpolitie' zeurt over kleurrijke hoofddoekjes (2011). Een machtstrijd is er ook als twee culturen mengen (incultureren) en mensen hun identiteit willen benadrukken. Vlaggen en korans als symbolen van macht gaan in brand en hoofddoekjes worden een hot issue.
Bepaalde gewoonten en tradities verpakken macht en ik probeer het onderwerp macht en rituelen te ontrafelen. Maar er is meer over te zeggen. Macht versterkt zich door een tijdelijke omkering van de machtsverhoudingen toe te staan. Een vergelijkbaar fenomeen zien we bij tricksters, narren en sommige dwazen. Zij mogen binnen omschreven grenzen de koning voor paal zetten.
Macht en rituelen. Nauw verbonden aan het leven is het instinct tot groei en macht. Leven slaat daarbij op maatschappij, groep, netwerk of individu. Macht omschrijf ik als controle uitoefenen en invloed uitoefenen opdat anderen dingen doen waar je zelf uiteindelijk geen zin in hebt. Vele rituelen hebben met macht te maken waarbij het ritueel werkt als machtsinstrument en overtuigingsinstrument, om mensen in het gareel te brengen én te houden. Kinderen tafelmanieren bijbrengen is machtsuitoefening in de vorm van disciplinering. De ritualisering van de wijze waarop we eten is een sociaal-psychologische strategie waarbij gedragspatronen en zelfdwang (intern) samen met sociale magie en metafysische dwang (extern) ervoor zorgen dat aan een simpele handeling als met je vork aardappelen prakken, negatieve gedachten en ideeën worden gekoppeld. Je houden aan tafeletiquette is beschaving versymboliseren. Devinatie of een betekenisvolle boodschap afgeven van 'wij zijn beschaafd' doe je via de symboolhandeling van 'wij prakken onze aardappelen niet'. Een ritueel produceert via de voorganger of metafysisch via de super humen agency op slimme wijze een structuur, patroon, kader, frame, ordening voor de wereld waarbij het lijkt alsof het altijd zo geweest is. We bedenken en onderhouden de constructie zodat we later nauwelijks meer beseffen dat het 'maar' een constructie is. Vele rituelen verdoezelen, verhullen machtsverhoudingen, mystificeren waar de macht feitelijk ligt (gender). De kennismakingstijd is een voorbeeld van een ideologie waarbij ongelijkheid als natuurlijk en vanzelfsprekend wordt voorgesteld en ervaren. Als noviet wordt je geloof in de kennismakingstijd versterkt omdat je anderen er ook in ziet geloven. Je wilt niet achterblijven, je niet buiten sluiten, je doet na (mimicry, mimetische effect). Het ritueel legitimeert machtsverhoudingen of zoals Foucault stelt ritueel = macht.
Altijd is er van de kant van de deelnemers aan een ceremonie of ritueel óók aanvaarding van macht. Er is sprake van zelfdwang met onderwerping. Je doet de symboolhandelingen en verkiest dingen te doen waar je anders mogelijk geen zin in gehad zou hebben. De deelnemers ervaren een bijna ziekelijke bevrijdende weerstand door in te stemmen met datgene wat er gebeurt en dat geeft kracht, zorgt voor repressieve emancipatie. In extreme vorm komt dit voor bij zelfmoordterroristen. Het gaat daarbij om een rituele dynamiek waarbinnen cognitieve dissonantie een essentieel rol speelt. Behalve binnen terroristische organisaties is deze dynamiek ook te ontdekken in concentratiekampen, gevangenissen, kasten en binnen ernstig huiselijk geweld. Maar let op, cognitieve dissonantie of 'rechtpraten wat krom is', ontdek je ook binnen minder gesloten groepen met zeer licht geritualiseerd gedrag. Want op grond waarvan zegt het hoofd aan tafel tegen zijn kinderen dat 'je aardappelen niet behoort te prakken'?
Binnen het kasten systeem in India wordt het onderscheid tussen kasten door duizenden regels op het terrein van eten, groeten, aanraken, huwelijken etc. in stand gehouden. De grote hoeveelheid rituelen zorgt voor een ideologie waarmee betekenisvolle tegenstrijdigheden worden overbrugd ('men praat recht wat in feite krom is'). De gedragsregels voor de mannen en vrouwen zijn gemystificeerd. De kasten blijken te kunnen veranderen. In de drie duizend jaar zijn er nieuwe stammen, kasten, gilden op basis van overerving en sociaal-economische ontwikkelingen ontstaan. De rituele classificatie van de onreine Indiër is echter toegenomen. Modernisering, het Hindoeïsme, het patriarchaat deden het kasten systeem verkrampen en er ontstond nog meer heiligheid. Ondanks de modernisering nemen de leden van een kaste nog steeds houdingen, meningen en overtuigingen aan en alles blijft 'alsof afgesproken'. Het geheel lijkt op één groot en tevens leeg ritueel vol hypocrisie. Maar schijn bedriegt want de macht blijft geritualiseerd en op een repressieve, slimme manier verdeeld waardoor - heel belangrijk - machtsuitoefening met fysieke middelen niet nodig is. De bezitters van macht laden hun machtsbasis zelfs op door af en toe machtwisselingen repressief te tolereren.
Omkeringen van machtsposities binnen rituelen. Rituele macht versterkt zich door tijdelijke omkeringen van machtverhoudingen te tolereren. Een tijdelijke door de leiding toegestane, geënsceneerde 'omkering' binnen een geritualiseerde leefomgeving versterkt de (macht)positie van de leiding. Op Robbeneiland organiseerden de blanke leiding een zelfregulerende voetbal competitie voor de zwarte gevangenen. Er ontstond een regressief bewustzijn mede door de illusie van consensus van leidinggevenden en ondergeschikten. In India wordt de laagste kaste toegestaan kortdurend in een schijnopstand te komen. Binnen traditionele en binnen nieuwe rituelen creëren mensen willens en wetens een symbolische omkering, een (repressieve) chaos opdat het ritueel vervolgens er weer orde in aanbrengt. Even chaos introduceren tijdens de plechtige uitreiking van de prijs (de zogenaamde vergissing), het kerstdiner (crackers), de muziekuitvoering (instrumenten stemmen) en tijdens uiteenlopende ceremonies (begrafenisclown) om de orde vervolgens snel weer te herstellen. Boyer wijst op deze`contra-intuïtieve' categorieën, anomalieën en daarmee op onverwachte handelingen, dingen (masker opzetten) of wezens (clowns) die net even anders zijn dan we in het ritueel of de ceremonie verwachten. Geritualiseerd huiselijk geweld wordt extra gewelddadig als er iets onverwachts gebeurd (symbolisch weglopen, symbolisch service breken, onverwacht de kinderen erbij betrekken). Zelfde zien we bij (geritualiseerd) martelen: onverwachts in de nacht de klop op de celdeur, onverwacht aardige ondervrager, de schijnexecutie, op laatst moment uitstel van de uitvoering van de doodstraf. Omgekeerd kan het slachtoffer ook onverwacht zijn of haar macht tonen. Beroemde voorbeelden zijn de ter dood veroordeelde die op weg naar het schavot een regenplas ontwijkt, Sadam Hoessein die weigerde een kap op te zetten en de opstandeling die voor het vuurpeloton een lied zingt. Binnen tradities zit altijd de mogelijkheid van rolomkering, het moment van potentiële vrijheid. De positieve vrijheid van de vrijheid om iets te doen, te zeggen of een gebaar te maken. Want herhalen is ook opnieuw onderhandelen, herformuleren, herbezinnen, herschikken. Herhalen is repeteren, reframen, reconstrueren, reproduceren, recreëren.
Omkeringen zijn kortdurend omdat het symbolische uitingen zijn van inwendige gevoelens binnen een uitwendig opgelegde machtsverhouding. Ritueel is 'hetzelfde liedje', dus uitwendig meezingen. Maar inwendig, dat is een andere zaak. RK-vrouwen gebruiken 'omgekeerd' verboden anticonceptie en de paus weet dat deze vrouwen weten dat hij, de paus dat weet. De fluisteraar in communistische landen doen met het politieke spel mee maar binnen de kleine groep blijven zij op één dissidente lijn. Communisme faken en binnen de repressie daar zelfs emanciperende kracht uit putten. Vergelijk de symbolische omkering met de bekende dissociatie tijdens verkrachting en incest met na afloop 'Ik werd geslagen' in plaats van 'hij sloeg mij'.
Conflicten zijn situaties waarbij verschillen van inzicht centraal staan. Oorzaak van verschil van inzichten vaak door schaarste (ik wil seks, geld, grondstoffen), door andere normen en waarden, goed / kwaad (ik ben beter, beschaafder) en door verschil in omschrijving wat waar is (valse beschuldigingen, cognities die uiteenlopen). En belangrijk, binnen deze situaties kan een proces op gang komen waarmee het verschil van inzicht zich oplost, gesymboliseerd, handelbaar wordt of, verdampt. Geritualiseerd gedeeld meesterschap (van dader / voorganger en slachtoffer / deelnemer) van het ritueel. Nadenken over verschil rol toe-eigenen en engageren. Engageren is meer interactief, spelen, procesmatig. De ritualisering van macht en van geweld is geen eenzijdig proces vanuit de dader.
'Omkeringen' ontstaan in een repressief klimaat, zijn tijdelijk en belangrijk is het serieus gespeelde spel dat tijdens de symbolische omkering wordt gespeeld. Vaak is het spel frivool met een opzettelijke wirwar en soms een beetje masochistisch. Frivool omschreven als overbodig, overtollig, bijkomstig, zinloos en buitenissig. Frivoliteit als een schijnbare herhaling van een 'vlottende' begeerte (Derrida) zonder duidelijk object. Vrouwen die via een uitlaatklep binnen het privédomein zich ontwikkelen als nonnen, waarzegsters, genezeressen of als woordvoerder in bezetenheidscultussen. Soms is het een uitlaatklep met ventielzeden zoals vroeger tijdens de Narrennachten en later op oudejaarsavond. In dit spel mogen de eerste de laatste en de laatste de eerste zijn (Lukken). De fysiek zwakkeren mogen in het dobbelspel tijdelijk overwinnen, de verlorene kan even worden gered, de arme is kortstondig verzadigd en de rijke gaat schijnbaar met lege handen naar huis. In het spel van de 'omkering' kan je verliezen, maar alleen zeer tijdelijk want er dient uiteindelijk orde te heersen. Het ritueel als geheel is een spel waarvan de uiteindelijke winnaar vaststaat. Het ritueel is soms ook te beschouwen als gevaarlijk spel omdat tijdelijke omkeringen kunnen plaatsvinden. De geconstrueerde paradox met geënsceneerde chaos, tijdelijk toebedeelt nieuw leiderschap, verschuiving van macht, repressief getolereerde tijdelijke (= toerusting tot handelen) met eigen spelregels. Vooral dit rollen omkerende onderdeel of de paradox binnen het grotere geritualiseerde geheel bevestigt de ware macht binnen situaties van permanente onderdanigheid en uitsluiting (slaven, gevangenis, concentratiekamp, apartheid, arbeiders, werkelozen, hippies). Machtswellust van degene die rituelen handhaaft en zelf de tijdelijke omkering toestaat, afdwingt of oplegt zoals de gevangenbewaarders op Robbeneiland die voetbalcompetities toestonden. Een dergelijke omkering is vaak een pseudo - structuur van tijdelijke superioriteit van de gevangenen, met extravagant gedrag van de scheidsrechters, overdreven hiërarchie in het voetbalbestuur, met pracht en praal, veel bluf, frivoliteit en vooral ostentatief. Er heeft een louterend en tijdelijk bevrijdend effect plaats waarop na afloop van de wedstrijd de pikorde, de structurele inferioriteit van de gevangenen, de keiharde hiërarchie in de 'echte' wereld op Robbeneilnad weer wordt bevestigd. Vergelijkbaar fenomeen is te zien bij de Foresters en hun Sherwood brothers die tijdens de uitvaart de spot drijven met de rouwende, gekscheren, grapjassen en zich als komedianten gedragen. De funeraire clown die nieuw maar bij de Joden oud is. Het gaat hier om het fenomeen van de trickster. De machtige leidinggevenden in een gemeenschap tolereren de dwaas.
Vooral een ceremoniële plechtigheid is een beweging, ritme en kan dus niet opeens een geheel andere maat krijgen en de toegestane chaos van de omkering moet er dus wel in passen. Deze chaotiserende contra-intuïtieve symbolische onderbrekingen lijken zinloos, leeg en doen soms schematische, bijna dwangmatige, licht neurotische aan maar versterken de ceremoniële gebeurtenis die uiteindelijk ongestoord en plechtig verloopt. Bezorgde moeder geeft haar vertrekkende zoon naar het front onverwacht iets onbenulligs mee en vraagt dat na afloop (levend) terug te brengen. Een net-even-andere handeling tijdens de uitreiking van een onderscheiding geeft ons de mogelijkheid een handeling te duiden, leugen van waarheid te onderscheiden, intuïtief er iets van te vinden, zelfs oordelen te vellen, verhalen te geloven, bedoelingen te snappen. Het ongewone enigszins frivole gebaar tijdens het opspelden van de ridderorde trekt onze aandacht en onder andere Napoleon en Bush Jr. voelden dat perfect aan . De ceremonie krijgt extra accent door contra-intuïtieve handelingen die de deelnemers herkennen als in wezen bekende handelingen met net iets ongewoons. Denk aan bepaalde onderdelen van de openingsceremonie van de Olympische Spelen in Beijing zoals het contra-intuïtieve optreden van de burgemeester van Londen. Ook het net even andere gedrag van die ene gevangene ten opzichte van zijn beul, nodigt uit tot reflectie, is self-referential, vraagt om interpretatie, inference, waaraan betekenis wordt toegekend. Galgenmaal weigeren, geen doodskap op, voor het vuurpeloton strijdlied zingen etc.
Inculturatie en identiteit. Als machtsculturen culturen met elkaar in contact komen ('botsende beschavingen') en culturen daardoor veranderen heet dat inculturatie of acculturatie (enculturated en Grimes schrijft van acculturation). Tegenovergestelde van inculturatie is vervreemding (alieniation). De meerderheid A en de minderheid B vervreemden van elkaar. Het civilisatieproces van gevestigde A en buitenstaanders B kent toenaderingen en onderscheidingen, aantrekking en afstoting. Door vervlechting ontstaat een amalgaam aan gedragingen en culturele nieuwvorming. De interferentie van A en B en omgekeerd, bestaat uit wederzijdse beïnvloeding, machtsuitoefening, toe-eigening en bezitsdrang naar nieuwe aangepaste betekenisgeving, de zogenoemde horizontale transcendentie van Kunneman. Leerzame wrijvingen vanuit vrijplaatsen - denk aan migrantenkerken - zorgen voor denominatie-overstijgende en overlappende consensus. Lootjes trekken tijdens Ramadan omdat Sinterklaas erin valt. Syncretisme of het mengen van godsdiensten (joodse boeddhist, judeo-paganist, joodse mix) ontstaat op de markt van preferenties van zingevingen. Fusions roepen weerstanden op bij pure, zuivere, orthodoxe en/of echte gelovigen. Interferenties en transmissies op basis van transculturatie (wederzijdse culturele gevoeligheid) begint vaak met uitwisseling van materiële zaken. Bijna ongemerkt gaan niet-katholieke kerken wierook gebruiken. Hervormden gaan gospels zingen.Tv-kijkende Nederlanders zien hoe migranten het doen (Bijlmerramp). De uitwisseling van immateriële zaken (muziek, bewegen, zingen, vasten, kaarsen) gaat vaak via lokale toe-eigening van onderdelen van andermans ritueel. Dus kinderen uit RK-gezin gaan vasten omdat ze migrantenkinderen Ramadan zien vieren. Bij een dergelijk voorbeeld van inculturatie de cognitieve dimensie onderscheiden van de affectieve dimensie van de houding. De handhavingstrategie, gedachte, idee en wat men denkt is wat anders dan de evaluerende, beoordelende, gevoelsmatige houding (geheel mee eens tot fel oneens). Bij het ontstaan van subculturen speelt de verstaanshorizon een rol. De verstaanshorizon of de mate waarin men symbolische codes zoals kleding van elkaar begrijpt, de kunst van het inschikken of elkaar niet begrijpen met als gevolg heterodoxie of het ontstaan van onrechtzinnigheid en afwijkende vormen van life style. Er gaat daarbij invloed uit van de toonhoogte en taal van de media, van morele entrepreneurs (Ineke Sluiter). Van belang voor de praktijk van rituele fusion is de indeling in eenvoudig over te nemen stukjes ritueel op basis van universele intuïties. Dit zijn de populaire, hoog frequente, weinig weerstand oproepende reflexmatige onderdelen zoals een kaars aansteken, opstaan enz. Je gaat mee met de flow, maakt een parallelle reis. Anderzijds de veel moeilijker toe-te-eigenen zeldzame onderdelen van rituelen die expliciet een mentale prikkeling geven (charismatische rituelen met veel exegese, uitleg, reflecterend, homogeen en volgens script en dus bijzondere rituelen als bijv. initiatie).
Symbolen en symboolhandelingen zijn instrumenten om identiteit en daarmee empowerment te verwerven. Denk aan sluiers van moslima en het verbod op lange broeken voor meiden op reformatorische scholen . Ik beschouw het ritueel principieel als verbijzondering van gewoonten. Het geeft voorspelbaarheid en zingeving aan de handeling en bouwt identiteit op (de Hitlergroet als onderdeel van het begroetingsritueel van de Hitlerjugend). Identiteit kent een normatief aspect (wet en regelgeving, paspoort, codes en culturele tradities), een functioneel aspect (meer toegevoegd, secundair via je werk, buurt, school) en een meer emotioneel aspect (gender en familie, hand geven, besnijdenis, kleding, religie). Je zoekt identificatie, erkenning en een minimum aan macht door kleine verschillen uit te vergroten, het narcisme van het kleine verschil (Freud), door het serieus gespeelde spel (waarbij je met slechts één punt verschil kunt winnen of verliezen) en door je eigen gewoontes en rituelen te benadrukken, uit te vergroten, op te blazen.
Om het aspect van macht in rituelen te ontdekken, houd ik een pleidooi voor deconstructie van rituelen. Steeds maar weer de werkelijkheid (re)construeren en telkens opnieuw differentiëren tussen profaan (dagelijks), mondain (wereldlijk) en sacraal. Maar sacraal steeds vaker in de betekenis van allemachtig 'heilige huisjes', niet voor discussie vatbaar (unquestionable). Toenemende nadruk op sociaal-culturele identiteit via zich vertonen in de publieke ruimte (incl. cyberspace), via bekeken en erkend willen worden. Het ritueel dringt de openbare en publieke ruimte binnen als breekijzer voor erkenning van opgeblazen deelidentiteiten, via de niet te ontnemen persoonlijke ontboezeming, via de media. Luisteraars, hoor mij chatten, hier ben ik! Kijk mij hier op de voorpagina staan! Ik besta, zoals je op het scherm ziet! Zie mijn Facebook, Twitter-link, Hyve, website. Individualisering particulariseert en legt nadruk op deelidentiteiten. Er ontstaan patchwork-, lego-, cocktail-, lappendeken- en casco-identiteiten. De staat versterkt dit proces via 3e generatie wetgeving waarin het recht op deelidentiteiten is geformuleerd, dat moet zorgen dat identitaire gemeenschappen co-existeren, elkaar respecteren (homohuwelijk). Fundamentalisme (religieus-, cultureel-, seculier- en politiek-fundamentalisme van homo's die de ouwel eisen of een generaal in de VS aanklagen) sluit hier naadloos op aan en is door en door modern geworden . Fundamentalisme is gebaseerd op twijfel en onzekerheid over de werkelijkheid en het verlangen naar zekerheid en naar de macht deze zekerheid aan anderen op te leggen in combinatie met de behoefte jezelf te overtuigen, te overschreeuwen. Fundamentalisme had altijd iets theatraals en is nu exhibitionistisch want als je dan iets hebt / voelt / wilt, kan je eenvoudig via cyberspace lotgenoten vinden. De fanaticus en de zelfmoordenaar weten rotsvast tegen beter weten in dat zij te kwader trouw zijn. Er is sprake van cognitieve dissonantie (=weten dat het niet klopt). Bestaat er ter bestrijding van (lichte en zware vormen van) cognitieve dissonantie zoiets als the ritual of the rituals? De vraag naar machtsregulering stellen, is tevens beantwoorden. Verder over nadenken.
.JPG)