Ietsisme in de muziek 3-12
Morgens tussen negen en twaalf werk ik aan mijn onderzoek naar gewoonten en rituelen. Lees, schrijf, denk na en steevast speelt zacht op de achtergrond dezelfde muziek. Bijvoorbeeld Kunst der Fuge. De regel wil dat ik op zo'n ochtend de CD op herhaling zet. Waarom helpt het mij concentreren of, wat doet muziek? John Cage bracht in 1952 zijn muziekstuk 4'33'' ten gehore. Het bestaat uit exact vier minuten en drieëndertig seconden stilte. Als je er intens naar luistert, vertraagt zich de tijd en duurt het stuk veel langer. Zou dat een ingang naar de diepte van muziek kunnen zijn? En als dit zo is, hoe dan verder?
Enkele jaren terug schaatste ik op de Vinkeveense plassen en hoorde opeens in de verte de Beatles met hun Back in the USSR. Dat raakte me maar dat is niet wat ik met diepte van muziek bedoel. Door muziek diep geraakt worden is 'erin betrokken raken'. Het gaat dan meer om de muziek zelf en minder om de omstandigheden waaronder je de muziek hoort. Ik probeer daarmee onderscheid te maken tussen de muziek op zich en de uitvoeringspraktijk. Indertijd deden we met het popfestival in het Kralingsebos mee. Het podium in de verte te midden van een deinende menigte. Een fantastisch weekend, één grote happening waar enkelen van ons door hun dak gingen. Toen ervoer ik bij sommige muziek iets duizelingwekkends. Sander van der Maas gebruikt het woord 'doorbraak'. Over die ervaring van in de muziek betrokken raken, is weinig meer te zeggen. Een muziekervaring beschrijven, is woorden gebruiken voor wat onzichtbaar is. Of zoals een gezegde luidt, muziek begint waar woorden ontbreken. 'Waar ging de muziek over?' vraag je niet als vrienden over hun muziekervaring beginnen. Wel vraag je of het mooi was.
Ietsisme in de muziek
Mooie muziek betekent voor mij 'in de muziek betrokken raken' of dat de muziek 'ergens om gaat'. Ik ben fan van minimal music maar beschrijven waar het bij Steve Reich of bij Phillip Glass om gaat, vind ik moeilijk. Je bent je van iets bewust, je beseft het, maar hoe daar uitdrukking aan geven, is ingewikkeld. Met andere liefhebbers van Simeon ten Holt, ook een minimalist deel ik iets. Als wij over wat ons deelt van gedachten zouden wisselen dan zegt één van ons waarschijnlijk aarzelend 'in de compositie, in minimal music zit iets van...'. Ja, van wat dan? Het is als ietsisme, maar dan in de muziek.
Betekenis aan muziek toekennen of zeggen waarom het gaat, is problematisch want muziek is niet te parafraseren. Eric Heijerman beschouwt diepgang in een muziekstuk als iets intersubjectiefs. Het zit in de compositie zelf en als groot liefhebber van new simplicity deel ik met sommige anderen het genot van de herhalingen met minimale afwijkingen in ritme en toon, omkeringen en zo meer en zo verder.
Ruimtelijkheid van muziek
Bij ruimtelijkheid gaat het mij niet om het effect van 3D-boxen in een bestaande fysieke ruimte. Ik bedoel meer de ruimtelijkheid van Glenn Gould's uitvoering van Die Kunst der Fuge van Bach of de wijdte van speelveld van het muziekfestival in het Rotterdamse bos of de uitgestrektheid in een flits, boven de dichtgevroren plassen van Vinkeveen. Sander van de Maas gebruikt het beeld van de zogenoemde 'keizer-ruimte'. Daar verwijlde de keizer om in stilte te verzinken. Binnen zo'n virtuele uitgestrektheid van muziek vertreed ik mij. Ik bevind mij in de plooien van de gordijnen van de muziek. De ruimtelijkheid van mijn lievelingsmuziek is als een door geur gecreëerde ruimte. Jaren brandde ik zondagochtend een wierookstokje. Met deze handeling wilde ik op zondag ruimte en tijd manifest te maken. Achteraf denk ik dat het een maniertje was. Hetzelfde fenomeen speelt dezer dagen als ik Bach opzet als gekoesterde achtergrond tijdens het werken. Een geliefde CD als behang gebruiken of wierook aansteken, beide handelingen vertragen quality time. Ik denk dat het om die vertraging gaat en voor de duidelijkheid, het gebruik van Bach of wierook, beide handelingen hebben weinig met religie te maken.
Embryonale paarden galopperen
Mijn twee dimensies van de diepte van muziek zijn tijd en ruimte. Na ruimtelijkheid wil ik nu proberen bij temporaliteit stil te staan. Daarbij gaat het om het herhalende element, het repetitieve, het ritme van de muziek. Van Indiase ragha's boeien mij de vertraagde wisselingen van het tempo het meest. Eentonige clichés worden doorbroken waarna een nieuwe verijlde uitgestrektheid zich opent. Zou het bij ragha's daar omgaan? Dezelfde sensatie heb ik overgehouden van het nummer Blue Rondo á la Turk van de jazzpianist Dave Brubeck. De aarzelende maar uiteindelijk definitieve omslag van het ritme van zijn pianospel zit als oproepbare muziekwurm sinds circa 1968 in mijn hersenen. En staat nu op You Tube.
Veranderingen van structuur in de tijd lijken mij elementaire sensaties. Onder de bedwelmende invloed van negen maanden hartslag van mijn moeder moet deze oersensatie zich hebben ontwikkeld en gelukkig maar dat foetale paarden af en toe galopperen. Meedeinen met de muziek, doe ik overigens niet zo gauw. Voor hypnose en trance ben ik minder geschikt.
Oliver Sacks beschouwt ritme, cadans en bewegen als de meest elementaire elementen van muziek. Daarnaast zijn er de tonen, toonafstanden, melodielijnen, harmonie, toonkleur of klankkleur, het timbre of de akoestische volheid. Volgens Sacks construeren we met behulp van verschillende onderdelen van de hersenen van al deze elementen, muziek in ons hoofd. Belangrijk voor mijn speurtocht naar een ritueel instinct is dat alle mensen gevoel voor ritme blijken te hebben, zelfs zij die een melodie niet herkennen, de zogenoemde amusia. Dit aangeboren gevoel voor ritme is op elegante wijze onderzocht met behulp van.... stilte, de geanticipeerde slag die ontbreekt in een voorgeschoteld ritme. Is ritmisch bewegen dan dus ouder dan muziek? Het kind dat op het slaapkussen het hoofd heen en weer beweegt en het Joodse hoofdschuddend bidden, zijn dit geen stille getuigen van ritmische stilte, tevens te beschouwen als oerelement van rituelen?
Meesterwerken
Ik verlaat de 'keizer-ruimte' (Van der Maas) om via het ritme (Sacks) naar de hoge muziek van Janos Starker te gaan. Hoge kunst of een meesterwerk is volgens Starker onverwoestbaar en Bach uitgevoerd op een saxofoon maakt het stuk niet kapot. Een meesterwerk is aldus Starker ondanks complexiteit en meerlagigheid zuiver en van eenvoud. Er bestaat een distantie tot simpelheid en het bezit iets van originaliteit waarmee hij aangeeft dat het meesterwerk inspireert en deuren opent voor belangstellenden. Het roept distinctie op en iets van uniciteit dat het leven verrijkt. Het stuk haalt je uit het dagelijkse, opent de geest, biedt het gans andere. Het numineuze en de sublieme ervaring met ook iets van ernst en urgentie. Muziek met diepgang wil zich herhalen, is instrumenteel, is zingevend, dient de mensheid en grenst voor sommigen aan religie. Zijn veel van deze elementen van een muzikaal meesterwerk van Starker niet ook toepasbaar op rituelen? Terugkerende vieringen geven toch ook ritme of structuur aan het leven? Een uitvaartaula is met zorg ontworpen en voor een picknick creëer ik ruimte door een lap in het gras uit te spreiden.
Dollen in de orkestbak
Tot zover de rituele elementen van muziek zelf. Muziek op zich onderscheid ik van de uitvoeringspraktijk van muziek. Het Eurosongfestival, muziekclips, muziek maken of een concertuitvoering, al deze uitvoeringspraktijken hebben eveneens ritualistische trekjes. De zoveelste uitvoering van een meesterwerk - bijna iedere keer weer prachtig - maar ook het clublied van voetbalsupporters vormen steeds eenheden zoals ook rituelen dat doen. Daarmee bedoel ik dat muziek maken, zelfs geïmproviseerde musiceren altijd ingekaderd is. Dit frame bestaat uit een patroon van kop en staart, met iets voorspelbaars, met relaties tussen de stukken. Zelfs beatmuziek heeft iets ritualistisch want is getalsmatige geordend, gestructureerd en kanaliseert emoties. Niet voor niets waren er tijdens Occupy Wall Street aanvankelijk trommels. Ook rappers voeren een plichtpleging uit, zijn vaak formalistisch en zij moeten als een rituele voorganger zorgen voor een balans tussen lengte en dynamiek. Dus niet te veel variaties van snel / langzaam en zacht / luid want anders haken net als bij een huwelijksplechtigheid de aanwezigen af. En dan de uitvoering van een opera, is dat niet één groot ritueel? Beneden in de orkestbak dollen de musici en plots stopt dit even voor de operadirigent zich meldt. Het is vaste prik dat nu eenmaal hoort bij het protocollaire ontvangst van de dirigent. En moet in de Grote Zaal van De Doelen van Rotterdam de avond niet ceremonieel en voldaan worden afgesloten met een staand applaus, bloemen en zo verder? Muziek, bescheiden, groots, wild of plechtstatig uitgevoerd, het zijn net rituelen. De expressie van de solist speelt daarbij een evidente rol. Ik neig ertoe het Mozart feilloos spelende Chinese of Japanse kind te associëren met de perfecte voorganger van een saaie uitvaartdienst. De concentratie en toewijding van grote musici helpen mee mij de muziek intrekken maar is onmiskenbaar ook onderdeel van de performance, het (toneel)spel. De performance en de muziek op zich zijn niet identiek, beide hebben rituele trekken.
Tijd vertragen
Ruimte en tijd werken op elkaar in, versterken en verlengen mijn gemoedstoestand. Voor ik aan het werk ga, zet ik een bepaalde CD op. Ik hoor, verplaats mij en ik besef mijn omgevende ruimte niet meer. Ik luister passief en concentreer mij op waar ik mee bezig ben. Indien ik actief naar een CD luister of de stad in ga om levende muziek te horen, komt daar eventueel een flow bij. Een gevoel dat me meeneemt met soms iets van melancholie of een zweem van sublieme sensatie. Anderen ervaren soms sterkere gevoelens als kippenvel, tranen, uitputting en weer anderen raken in trance, krijgen een openbaring, zien een vonk en zo voort en zo verder. Ik denk dat muziek bij mij eenvoudig ruimte schept en tijd opwekt. Er ontstaan geledingen in de tijd waardoor de tijd vertraagt. Sterker, ik zoek naar vertraging door meer naar muziek te luisteren. Ik zoek naar de vertragende diepte van muziek.
.JPG)