Rituelen ontwerpen 8-11
Waarop bij het ontwerp van een nieuw ritueel letten? Het gaat om georganiseerd, geformaliseerd en gecondenseerd (fysiek) gedrag samen met een samengebald meerlagig (mentaal) gevoel. Het is een vast omschreven handelingspatroon met de impliciete afspraak het zo te doen. De handeling wordt herhaald en is voor herhaling in het leven geroepen, een naar zichzelf verwijzende herhaling, self-referential met soms obsessive feedback loops (I am the one I am). Vergelijk het met Droste-effect of met een vliegwiel. Nadruk ligt op gebaren in stilte, pantomime en vocaliteit (zang, muziek). De verbale communicatie, het spreken komt op de tweede plaats. Bij een ritueel is het de cultuur die 'luid' vibreert, het is een non-verbale parataal (of metataal?) met nadruk op ruimtelijkheid en met gebruikmaking van expressieve genres van de kunst als zang, dans en eventueel poëzie. Het (nieuwe) ritueel staat voor een reis, tocht, beweging in plaats en in tijd. Vele rituelen hebben een 'passage'- element in zich. Een overgang van wanorde naar orde waarbij je zonder te struikelen een drempel overgaat, van constructie naar reconstructie, herboren worden. Overgang van huis naar bejaardenoord, naar verpleeghuis, naar hospice en zo verder.
Nieuwe gewoonten ontstaan inductief dat wil zeggen, ze worden vanuit het bijzondere of particularistische opgebouwd, geconstrueerd. Doel is de immanente of ervaren identiteit, de verandering van plaats en van tijd te benadrukken. Vaak is het meer dan benadrukken en gaat het om temmen, bezweren, kanaliseren, ordenen of letterlijk in acute situaties de boel bij elkaar houden. Rond een bijna-dood-ervaring na een verkeerde manoeuvre op de autosnelweg ontstaat een instant ritueel, een ritoïd. Een paar dagen later ontsteekt je uit dankbaarheid een kaarsje. Bij ramprituelen gaat het om de bezwering van calamiteiten .
Nieuwe gewoonten, nieuwe tradities (een contradictio), nieuwe rituelen worden door ritueelonderzoekers ook wel wilde rituelen genoemd. De uitdrukking wild is ongelukkig en lijkt mij een uiting van liturgocentrisme omdat het de indruk geeft dat alles wat in de profane wereld gebeurd, wild is. Wild klopt ook niet want een ritueel wil altijd juist zinledigheid temmen, zoekt zingeving en betekenis en is dus verre van wild. Bij de notie van wilde rituelen is het goed ook bij het tegenovergestelde van 'wild' stil te staan: tamme, kalme, slappe, zachte, gedisciplineerde of geciviliseerde rituelen. Het woord wild van wilde rituelen klopt van geen kanten.
Gebruikte alternatieven voor het woord 'wilde' zijn: spontane, vrije (Brinkgreve), posttraditionele, instant, ritueel-achtige, ritoïden, van de mensen zelf, in het wild ontstane, zich ontwikkelende, opkomende, nieuwe, neo-, moderne, ongepolijste, niet onder externe controle staande, vluchtige, tijdelijke, incidentele, volkse, neotribale, onuitgewerkte, nog niet-geïnstitutionaliseerde, niet-traditionele, esoterische, niet-erkende, lokale, anarchistische en individuele rituelen. Vaak gaat het om hart-tot-hart rituelen, persoonlijk en toch ook vaak als onderdeel van een groter ritueel (bermrouw als onderdeel van de uitvaart). Naar analogie van Kunst met een kleine k zijn nieuwe rituelen met een kleine r, emerging rituals, low rituals etc.
Bij de analyse van een nieuw ritueel steeds nagaan of het om een oud, veranderd, herontworpen, eventueel geseculariseerd ritueel gaat. Dus de jaarlijkse tocht naar de camping lijkt sterk op de pelgrimstocht naar een heiligdom. Meiden uit RK-kring die door het Ramadan-virus zijn aangestoken en uit distinctiedrift (Gerry van de List) met vasten meedoen. Vergeet ook de devotionalia van de seculiere elite niet. De yup die koeien knuffelt, varkens masseert en kippen adopteert.
Bij nieuwe gewoonten gaat het vooral om helen, verrijken en verwerven. Is vaak consumptief, met nadruk op effectiviteit en waar voor je geld. Bij een huwelijksceremonie wil dit zeggen dat echtpaar, ouders, getuigen, familie en kennissen na afloop tevreden zijn. Deelnemers aan nieuwe rituelen willen toegevoegde diepgang (Ambtenaar, kunt u zorgen voor een beetje extra diepgang?), sublieme sensaties, reli-kick en koude rillingen (stille tocht met media), gelukzaligheid (EO-jongeren), gelegitimeerd uit je dak gaan (techno-mis). Nieuwe rituelen zijn visueel georiënteerd, moeten stijl hebben, camera-ready en het geheel is daarmee mode gevoelig. In een incidentele omgeving (op de dansvloer, in de berm naast de weg, in het stadion) staat het performatieve en het theatrale op de voorgrond. Nieuwe rituelen in de sport zorgen voor rituelen binnen bestaande. Wave op de tribune en de wijze van wisseling van spelers in het veld. Bij nieuwe gewoonten bestaat steeds de kans op een te veel aan grootse gebaren, de stille tocht in aanwezigheid van veel media, de vuurpijl met as van de crematie, wijsvinger omhoog met Islam fuck!
Ook in de nieuwe rituelen ligt de nadruk op differentiatie, identiteit, onderscheid. Zo zijn 'wilde' rituelen er ook om andere te 'temmen' (concurrerende groepen jongeren, hooligans, terroristen, migranten, politici etc.), om onderscheid te maken ('kijk ons eens'). Zij die het ritueel op het strand van Hoek van Holland vieren en zij die er buiten staan, de omstanders, de media. Soms is een onderdeel van het ritueel gespeeld wild om uiteindelijk orde en rust te bereiken, de zogenoemde rituele chaos, de rituele 'omkering'. Bekend voorbeeld is het stemmen van de muziekinstrumenten, even dollen in de orkestbak. Denk ook aan de 'vergissing' tijdens de uitreiking van prijzen of ridderordes of de geënsceneerde chaos tijdens de ontruiming van nederzettingen in Gaza. Sommige wilde rituelen hebben ook iets griezeligs, engs en mogelijk giftig. Is de wilde vrucht wel eetbaar? Wat vandaag 'wild' is, kan overigens morgen gedomesticeerd, geïnstitutionaliseerd, gepast en algemeen aanvaard zijn (tatoeages met de as van crematies).
Nieuwe rituelen moeten iets met zingeving hebben, eventueel impliciet en verborgen. Schuld en boete spelen soms een rol in de vraag waarom is dit gebeurd of, wat is daarvan de oorzaak, de reden? De medialisering van ons leven heeft verregaande invloed op de wijze waarop we de innerlijke rust of de stilte ervaren, het gebed of de meditatie uitvoeren. Ten opzichte van traditionele rituelen zijn nieuwe rituelen minder dwangmatige herhalingen omdat al vrij snel de vraag komt van waartoe al die herhalingen, hoe kom ik er versterkt uit, hoe bijvoorbeeld de ramp effectief te verwerken? Bij een nieuw scheidingsritueel ontlenen we veel aan de rituele canon van huwelijksceremonies. We assembleren, doen aan leentjebuur, soms ontstaat broddelwerk, knutselwerk met weinig gezag of legitimiteit. Soms is een nieuw ritueel onwaarschijnlijk, eclectisch en ontbreekt iedere verwijzing naar 'iets' universeels (witte ballonnen oplaten die blijven steken in de bomen van de begraafplaats). Het nieuwe ritueel is dan een lego-ritueel of casco-ritueel dat via patch work tot een collage, een bricollage (Levi-Strauss) aan elkaar wordt gelijmd. Een nieuw ritueel assembleren door archetypische elementen samen te voegen en authentieke elementen uit parallelle rituelen te gebruiken (scheidingsritueel gebruikt elementen uit het huwelijksritueel). Assemblage lijkt me een beter woord dan collage want assemblage is drie dimensionaal, collage is twee dimensionaal. Dus assembleren op basis van (a) objects trouvé (inwisselbare niet-relevante symbolische objecten als kaars, bosje rozen, teddybeer, steen, laatste medicijn, foto, witte vlag, liefdesbrieven, trouwringen, blik Unox-worstjes met Heineken op de camping in Frankrijk, hoofddoek) plus (b) steeds de constructie van een handelingspatroon als onderdeel van het hier en nu, van de immanentie. En heel belangrijk (c) het intens zoeken naar de denkbeeldige werkelijkheid, spiritueel verlangend en betekenisgevend.
Probleem bij vele nieuwe gewoonten kan de gebrekkige follow up zijn. De vruchtdood moet je na het ontslag uit het ziekenhuis zelf maar zien te verwerken en ontslagen uit de gevangenis sta je opeens op straat. Er is geen kerk of institutie die de nabestaanden later weer ziet. Soms is het spirituele bij nieuw bedachte rituelen en ceremonieën flinterdun. Bij een geheel vrij ritueel kan het nooit alleen om bottom up, om een persoonlijke idiosyncrasie gaan. Wat is het zingevingelement, waar verwijst het samengebalde gevoel naar, wat is de bovenpersoonlijke 'zin', het intersubjectieve element? Het startpunt van boven, van top down is bij nieuwe rituelen minder expliciet aanwezig maar is er impliciet altijd. Anders is het ritueel leeg. Het zingevende zit erin via intersubjectiviteit, het externe 'oog' (agency), legitimaties, toe-eigeningen en zo verder.
Nieuwe gewoonten ontberen vaak de erkende referentiekaders en vastgelegd betekenissystemen van traditionele rituelen. Vaak is er (nog) geen echt verhaal of mythe. Mythe omschreven als een verhaal waarin fundamentele waarden ter sprake komen of het verhaal dat structuur aan het leven geeft, op het eigen leven in het bijzonder. Verhaal dat eenmaal heeft plaatsgevonden maar toch van alle tijden is (Armstrong). Het gaat om gefictionaliseerde levensbeschouwelijke waarheden in verhaalvorm, om het rijmen van het ongerijmde. Bij sommige nieuwe gewoonten ontbreekt de legitimatie, is authenticiteit niet automatisch gegeven en is het keurmerk van een institutie niet duidelijk. Het vrije ritueel concentreert zich vaak op het immanente, het hier-en-nu en verwijst voornamelijk naar zichzelf. Daardoor kunnen bermrozen soms nog in cellofaan verpakt recht op staan. Evident is waar het over gaat (een dodelijk verkeersongeluk), veel minder duidelijk is waar het om gaat (de overgang van leven naar dood). Schenk bij het ontwerpen van nieuwe rituelen expliciet aandacht aan zingeving, aan de bovenwereld die het profane, het alledaagse, huiselijke, afgezaagde, doorsnee, routine, platvloerse, van iedere visie gespeende menselijk handelen overstijgt. Voeg bewust een meerwaarde toe aan de samengebalde gevoelens, zoek de gevoelsmatige meerwaarde, maak gebruik van de symboolwaarde die verwijst naar een bepaalde emotionele betekenis. Stel je ook steeds de vraag of een nieuwe gewoonte als bermrouw beter kan en zo ja, beter dan wat?
.JPG)